Yüzük Kimdeyse Süleyman O Mudur?

Merhaba Sevgili Okuyucular,

Bugün, sanat tarihinin tozlu sayfalarından günümüzün hakikatlerine uzanan, ışıkla ve gölgeyle örülü bir yolculuğa birlikte çıkalım istiyorum.

Yüzük Kimdeyse Süleyman O Mudur?

1642 yılında Amsterdam’ın en güçlü sivil muhafız birliği olan Tüfekçi Loncası (Kloveniers), kentteki prestijlerini ve güçlerini ölümsüzleştirmek üzere dönemin en parlak ressamı Rembrandt van Rijn’e devasa boyutlarda bir tablo siparişi verdi. Yüzbaşı Frans Banning Cocq ve Teğmen Willem van Ruytenburch önderliğindeki bu topluluk, profesyonel askerlerden oluşmuyordu; her biri kentin zengin tüccarları, nüfuzlu zanaatkârları ve varlıklı vatandaşlarıydı. Asıl görevleri savaş zamanlarında kenti savunmak olsa da barış dönemlerinde bu lonca, kentin güvenliğini sağlama bahanesiyle büyük ziyafetlerin verildiği, görkemli toplantıların yapıldığı ve elit isimlerin gövde gösterisi yaptığı bir sosyal kulübe dönüşmüştü.

İşte bu varlıklı tüccarlar, lonca binalarının duvarlarını süslemek ve topluluktaki güçlerini sergilemek için hatrı sayılır paralar ödemişlerdi. Beklentileri ise son derece basitti: Geleneksel grup portrelerinde olduğu gibi; yan yana, eşit derecede aydınlatılmış, şık üniformaları içinde gururla poz veren saygın isimler olarak tuvalde yer almak...

Ancak Rembrandt, müşterilerinin bu sığ beklentilerine ve tüccar zihniyetine değil, sanatının ve kompozisyonunun gerektirdiği ustalığa kulak verdi. Onlara düz, statik ve sıkıcı bir duruş sunmak yerine; adeta zamanı donduran, hareketin, kaosun ve tiyatral bir coşkunun egemen olduğu devasa bir sahne kurguladı.

Eserle ilgili en büyüleyici gerçeklerden biri de tablonun ismi ve ışığıyla ilgilidir. Bugün herkesin "Gece Devriyesi" olarak bildiği bu tablo, aslında hiç de geceyi resmetmez. Rembrandt, bir öğle vaktinin pırıl pırıl, doğal gün ışığını tuvale aktarmıştı. Ancak yüzyıllar boyunca üzerine sürülen koruyucu verniklerin kararması, odadaki şöminelerden sinen kurum, toz ve kir tabakası eseri öyle karanlık bir hale getirdi ki, 18. yüzyılın sonlarına doğru tablo yanıltıcı bir şekilde bu isimle anılmaya başlandı.

Rembrandt, ışığı sadece bir aydınlatma aracı olarak değil, doğrudan bir anlatı kahramanı olarak kullanmıştı. Derin ve zifiri gölgelerin arasından süzülen o eşsiz tekniğiyle odak ışığını Yüzbaşı’nın el hareketine, Teğmen’in altın sarısı üniformasına ve kompozisyonun tam ortasında gizemli bir sembol gibi parıldayan küçük kıza düşürüyordu.

Bu tabloyla ilgili yüzyıllardır anlatılan popüler efsane; müşterilerin tabloyu nefretle karşılayıp siparişi iptal ettiği, Rembrandt’ın ödemesini alamayıp bu yüzden sefalet içinde öldüğüdür. Modern sanat tarihi araştırmaları bu dramatize edilmiş hikâyeyi çürütse de—gerçekte ödeme yapılmış, hatta Yüzbaşı tabloyu o kadar benimsemiştir ki suluboya bir kopyasını kendi özel albümüne yaptırmıştır—bu efsanenin yaşaması tesadüf değildir. Sanat tarihi, pazarın yüzeyselliği karşısında sanatçının özerk duruşunu öyle kuvvetli bir yere koyar ki, bu trajik söylenti bile Rembrandt’ın tavizsiz kimliğini simgeleyen efsanevi bir mitos haline gelmiştir.

Üstelik tablonun başına gelen talihsizlikler efsanelerle de sınırlı kalmadı. Orijinalinde yaklaşık 379 cm x 453 cm gibi devasa bir ölçeğe sahip olan eser, 1715 yılında Amsterdam Kraliyet Sarayı’na taşınırken iki sütun arasına sığmadığı için her dört bir yanından barbarca kesilerek 363 cm x 437 cm boyutlarına küçültüldü. Özellikle sol tarafında yer alan yaklaşık 64 santimlik geniş parça nedeniyle kompozisyondaki iki figür tamamen yok edildi. Fakat yüzlerce yıl geçmesine, fiziksel olarak budanmasına ve üzeri kirle kaplanmasına rağmen, Rembrandt’ın kurguladığı o büyüleyici ışık tuvalde hiçbir zaman kaybolmadı. Çünkü usta bir sanatçının tuvaline hapsettiği ışık, fiziksel katmanların ve zamansal tahribatın ötesinde bir ruh taşır.

Günümüz sanat dünyası da bize Rembrandt’ın etrafında dönen o dinamiklerin biçim değiştirerek varlığını sürdürdüğünü gösteriyor. Pazarın talepleri, koleksiyonerlerin yüzeysel yönlendirmeleri ya da fikir hırsızlığı...

Doğu menkıbelerinde anlatılan meşhur bir kıssa vardır: Hz. Süleyman’ın tüm hükümdarlık gücü ve hikmeti, üzerinde gizli isimler kazılı mühürlü yüzüğündedir. Bir gün bir cin, bu mührü hileyle ele geçirir ve Süleyman’ın kılığına girerek tahta oturur. Mührün gücüne ve biçimsel iktidara tapanlar ise "Mühür kimin elindeyse Süleyman odur" diyerek tahtta oturan cini gerçek hükümdar sayarlar. Oysa mühür biçimsel bir simgedir; ona o hikmeti veren şey, Süleyman’ın kendi ruhudur.

Aylar önce, doğrudan kendi düşünce aksımdan ve ruhumdan taşarak biçimlenen, sanatıma dair manifesto cümlelerimin bir dergide benden habersiz ve izinsiz kullanıldığına şahit olduğumda aklıma bu eski menkıbe geldi. Bir ressamın tuvaline sürdüğü rengi, kurguladığı kompozisyonu ya da kelimelere döktüğü hissiyatı kopyalamak; hazır bir sofraya izinsiz oturmaktan ve kendini elde mühür var diye Süleyman sanmaktan başka bir şey değildir.

Bir cümleyi, bir fikri ya da bir resmi alıp kendi adınıza sergileyebilirsiniz; elinizde yayınlama gücü, yani 'mühür' olabilir. Ama o mührü doğuran ruhu, o ışığı yaratan ilhamı ve sanatçının tükenmez özünü asla çalamazsınız. Taklit ya da izinsiz kullanım, yalnızca taklit edenin kendi yaratıcı kısırlığını tesciller.

Sanat, sipariş verenin sığ beklentilerine ya da fikir hırsızlığına hapsedilemeyecek kadar özerk bir alandır. Sanatçının tuvali, Rembrandt’ın efsaneleşen tablosunda olduğu gibi kendi kurallarını koyar. Işığı nereden düşüreceğine, gölgeyi nerede derinleştireceğine sadece ressamın kendisi karar verir. Fikirler ve mühürler çalınabilir, ancak o ateşi yakan ilham her zaman asıl sahibinde kalır.

Bir sonraki yazımda görüşmek üzere.

Köşe yazarı

Melis Özdoğru